Prawo pracy, czyli jakie prawa i obowiązki ma pracownik

Umowa o pracę zobowiązuje zarówno pracownika jak i pracodawcę do wypełniania względem siebie pewnych obowiązków. Obu stronom przysługują także określone przywileje. Prawo pracy określa zasady i każdy pracownik powinien je znać.

Prawo pracy, czyli jakie prawa i obowiązki ma pracownik
Umowa o pracę – jej rodzaje i przywileje

Zacznijmy od podstaw prawnych. Prawo pracy określa przede wszystkim Ustawa z dnia z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy ( Dz. U. z 1998 r., Nr 21 poz. 94) oraz Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r.

Prawa pracownika w Polsce

 

Zasady prawa pracy:

  • prawo do swobodnie wybranej pracy - nikomu, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie, nie można zabronić wykonywania zawodu
  • swoboda nawiązywania stosunków pracy - każdy stosunek pracy wymaga złożenia zgodnych oświadczeń woli
  • prawo do poszanowania godności - pracodawca jest obowiązany szanować godność i inne dobra osobiste pracownika
  • zasada równości praw pracowniczych - każdy pracownik bez względu na płeć ma równe prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków
  • prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub za pracę o jednakowej wartości
  • zakaz dyskryminacji - nie wolno dyskryminować pracowników ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nie określony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy
  • prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę
  • prawo do wypoczynku, który zapewniają przepisy o czasie pracy, dniach wolnych od pracy oraz o urlopach wypoczynkowych
  • prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
  • obowiązek zaspokojenia stosownie do możliwości finansowych i warunków pracodawcy potrzeb bytowych, socjalnych i kulturalnych pracowników
  • obowiązek ułatwiania pracownikom podnoszenia kwalifikacji zawodowych
  • prawo do tworzenia organizacji w celu reprezentacji i obrony swoich praw i interesów, i przystępowania do tych organizacji
 

Niektóre uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem:

  • nie wolno zatrudniać kobiet przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia
  • pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, a także w okresie i po urlopie macierzyńskim pracownicy, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy i reprezentująca pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy.
 

Bezpieczeństwo i higiena pracy:

  • prawo powstrzymania się od wykonywania pracy, dozwolone w razie, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika lub gdy wykonywana praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom
  • prawo oddalenia się z miejsca zagrożenia
  • prawo powstrzymania się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej - w przypadku, gdy stan psychofizyczny pracownika nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób
 

Prawa pracownika wynikające z Konstytucji RP, między innymi:

  • zasada równości
  • wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz w organizacjach pracodawców
  • wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy
  • prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
 

Obowiązki pracownika

Prawo pracy jasno określa obowiązki pracownika. Według nich każdy musi:

  • przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy,
  • przestrzegać regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku,
  • przestrzegać przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów przeciwpożarowych,
  • dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę (tzw. tajemnica przedsiębiorstwa),
  • przestrzegać tajemnicy określonej w odrębnych przepisach,
  • przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego.
 

Rodzaje umów o pracę

Kodeks pracy wyróżnia kilka typów umów o pracę.

  • Pierwsza z nich to umowa na okres próbny, która ma na celu sprawdzić kwalifikacje pracownika w praktyce. Pracownik ma szansę zapoznania się z warunkami i organizacją pracy w danej firmie. Miejmy jednak świadomość, że zatrudnienie na jej podstawie nie może trwać dłużej niż 3 miesiące.
  • Drugim typem umowy o pracę jest umowa na czas określony. Ulega ona rozwiązaniu z upływem terminu w niej wskazanego, a pracodawca może ją wypowiedzieć z 2-tygodniowym wypowiedzeniem, jeśli jest zawarta na okres dłuższy niż 6 miesięcy i obie strony zgodziły się w umowie na taką możliwość.
  • Kolejnym przypadkiem terminowej umowy o pracę jest umowa zawierana na czas wykonania określonej pracy. Zwykle podpisuje się ją wtedy, gdy nie da się ściśle określić czasu trwania powierzonego zajęcia. Rozwiązuje się ona automatycznie w dniu ukończenia pracy.
  • Kolejnym typem umowy o pracę jest umowa na zastępstwo za innego pracownika, którego nieobecność jest usprawiedliwiona. Z reguły rozwiązuje się sama z chwilą powrotu zastępowanego pracownika, ale dopuszcza się też możliwość rozwiązania jej za wypowiedzeniem w ciągu 3 dni roboczych.
  • Z punktu widzenia pracownika najkorzystniejsza jest jednak umowa na czas nieokreślony, która zapewnia największą ochronę przed zwolnieniem. Można ją wypowiedzieć tylko z uzasadnionych przyczyn, takich jak długotrwała choroba czy nienależyte wykonywanie obowiązków pracowniczych.
 

WAŻNE

Pamiętajmy o tym, że pracodawca może podpisać z pracownikiem tylko dwie kolejne umowy na czas określony, a trzecia powinna być już umową na czas nieokreślony.

Dotyczy to umów zawieranych między tymi samymi podmiotami, czyli pracownikiem i pracodawcą. Pracodawca ma obowiązek podpisania kolejnej umowy terminowej – a od zakończenia poprzedniej (umowy na czas określony) nie może minąć więcej niż 1 miesiąc. Do wyliczania okresu między poszczególnymi umowami przyjmuje się, że miesiąc to 30 dni.
 

  1. Umowa o pracę zapewnia pracownikowi więcej praw i przywilejów niż umowy cywilnoprawne. Pracownik ma prawo m.in. do corocznego urlopu wypoczynkowego. Wynosi on 20 dni, jeśli staż pracy u wszystkich pracodawców jest krótszy niż 10 lat lub 26 dni, jeśli staż pracy obejmuje co najmniej 10 lat. Istotne przy tym, że do okresu pracy, do którego zależy wymiar urlopu wlicza się okresy nauki (okresów tych się nie sumuje). 

W zależności od rodzaju szkoły jest to:

  • dla osób, które ukończyły zasadniczą lub równorzędną szkołę zawodową – nie więcej niż 3 lata,
  • pracownicy, którzy ukończyli średnią szkołę zawodową – nie więcej niż 5 lat,
  • ukończyli szkołę zawodową dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych – 5 lat,
  • ukończyli średnią szkołę ogólnokształcącą – 4 lata,
  • ukończyli szkołę policealną – 6 lat,
  • ukończyli szkołę wyższą – 8 lat.
 
  1. Poza urlopem, pracownikowi przysługuje też prawo do ochrony wynagrodzenia za pracę. Pracodawca powinien najmniej raz w miesiącu wypłacać pracownikowi wynagrodzenie w stałym i ustalonym z góry terminie, ale nie później niż w ciągu pierwszych dziesięciu dni następnego miesiąca.
 
  1. Pracodawca musi też przestrzegać norm czasu pracy w zakresie nie tylko dobowej czy tygodniowej liczby godzin pracy, ale też rocznego limitu godzin nadliczbowych oraz nieprzerwanego odpoczynku dobowego i tygodniowego. Co do zasady czas pracy nie powinien przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin w pięciotygodniowym tygodniu pracy (w przypadku okresu rozliczeniowego nieprzekraczającego 4 miesięcy). Zgodnie z Kodeksem pracy, liczba godzin nadliczbowych nie powinna przekroczyć 150 w ciągu roku. W każdej dobie pracownikowi przysługuje też 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku i 35 godzin w pełnym tygodniu.
 
DO PRZECZYTANIA:
Jakie wady i zalety ma umowa o pracę? »
Jakie wady i zalety ma umowa zlecenie? »
Jakie wady i zalety ma umowa o dzieło? »
Prawa pracownika: Czas na przerwę! »
Upadłość firmy a prawa pracownika »
Przegląd firmowych benefitów 2015 »
Jak negocjować warunki pracy? »

PODZIEL SIĘ

Powiązane artykuły na stronie